जुना पन्हाळा:-हीनयान म्हणजेच थेरवादी पंथाच्या बौद्ध लेणी आणि स्तूप . (ठिकाण : कुकटोळी , कवठे महांकाळ , मिरज , सांगली )

November 08, 2021

🏞️ जुना पन्हाळा – एक सत्यशोधक प्रवास

🔸 प्रस्तावना

हीनयान / थेरवादी पंथ यांचे बौद्ध लेणी आणि स्तूप हे महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमेलगत अनेक ठिकाणी आढळतात.
अलीकडेच मिरज येथील इतिहासकारांनी काही जुनी लेणी सापडल्याची बातमी दिली होती.
हे वाचल्यावर मी आणि माझा मित्र प्रताप लोंढे यांनी तिथे भेट द्यायचे ठरवले.

🔸 प्रवासाची सुरुवात

मी कल्याणहून कराड गावी आलो आणि रविवारी प्रवासाची आखणी झाली.
आमच्यासोबत संभाजी ब्रिगेड चे कार्याध्यक्ष राहुलराज कांबळे आणि संतोष माने (शिव–फुले–शाहू–आंबेडकर विचारांचे अनुयायी) यांना भेटण्याचे ठरले.
पहिली भेट झाली तासगाव गणपती मंदिरात.
- तिथे मंदिरातील काही ध्यानस्थ मूर्त्या पाहता आल्या. त्या महायानी परंपरेच्या असल्याचा अंदाज आला.
- हे मंदिर १२व्या शतकानंतरचे वाटते.

🔸 कुकटोळीची दिशा

तासगावहून पुढे जाण्याचा आमचा प्रवास :
तासगाव → सावळी → मालगाव → खंडेराजुरी → कुकटोळी → गिरीलिंग / जुना पन्हाळा
एकूण अंतर : सुमारे ४२ किमी.
वाटेत स्थानिक मित्र दिगंबर पाटील याने मार्गदर्शन केले.
सायंकाळी ५.१५ वाजता कुकटोळी येथे पोहोचलो.
गिरीलिंग मंदिराजवळ गाडी लावली.
स्थानिक पुजार्‍यांनी “तिथे जाऊ नका, साप आहेत” असे सांगून घाबरवायचा प्रयत्न केला, पण आम्ही दुर्लक्ष केले.

🔸 लेण्यांचा शोध

५.४५ वाजता लेण्या शोधायला निघालो.
सूर्य मावळत होता आणि अंधार पसरू लागला होता. तरीही आमच्या जिद्दीने आम्ही पुढे गेलो.
पठारावर आधी भेट दिलेल्यांनी पांढरे बाण चिन्हे करून ठेवली होती, ज्यामुळे आम्हाला मार्ग कळला.

🔸 आढळलेल्या लेण्या

पहिल्या तीन लेण्या :
- ३×३ च्या रचनेतील.
- आत ध्यानकक्ष आणि मोडकळीस आलेले स्तूप अवशेष.
पुढच्या तीन लेण्या :
- स्तूप स्पष्ट दिसतो.
- काही भाग कोसळलेला.

🔸 स्तूपाचे वैशिष्ट्य

हा स्तूप थेरवादी (हीनयान) परंपरेचा आहे.
वैशिष्ट्ये :
- अंड व हर्मिका आहे.
- प्रदक्षिणा आहे.
- परंतु छत्र, यष्टी, वेदिका नाहीत.
भाजे लेणीतील स्तूपाशी साधर्म्य.
कोणतेही शिल्प, शिलालेख, पेंटिंग, बुद्धमूर्ती नाहीत.
त्यामुळे हा स्तूप सम्राट अशोकानंतरचा, अगदी प्राचीन काळातील वाटतो.

🔸 बौद्ध-जैन परंपरेचे पुरावे

कराड (जखीणवाडी) → थेरवादी बौद्ध लेणी
ताकारी, कुंडल → जैन लेणी
तासगाव → बौद्ध / जैन मंदिर
कुकटोळी → बौद्ध लेणी

👉 हे पुरावे दर्शवतात की दोन हजार वर्षांपूर्वी या मार्गावर बुद्ध विचार प्रभावी होता.

🔸 निष्कर्ष

सन्नाटी (कर्नाटक) येथे सम्राट अशोक यांचे शिलालेख आणि शिल्प आढळतात.
त्याच धर्तीवर या भागातसुद्धा बौद्ध विचारांचा खोल प्रभाव होता.
“बुद्धं शरणं गच्छामि, धम्मं शरणं गच्छामि, संघं शरणं गच्छामि” हा संदेश इथल्या बहुजनांना देण्यात आला होता.

🔸 सत्यशोधकांसाठी सूचना

लेण्या पाहण्यासाठी लवकर पोहोचा, अंधार होऊ देऊ नका.
जागा सुरक्षित आहे, पण योग्य तयारीने जा.
बुद्धाच्या खऱ्या इतिहासाचा शोध घेण्यासाठी हे पुरावे जपणे आणि अभ्यासणे आवश्यक आहे.

🙏 विशेष आभार

प्रताप लोंढे
राहुलराज कांबळे
संतोष माने
दिगंबर पाटील

✍️ सत्यशोधक महेश शिंदे
📞 ७०५७८०१२७१

Comments