कोंडिवते लेणी (महाकाली Caves) – अंधेरी, मुंबई

🪨 कोंडिवते लेणी (महाकाली Caves) – अंधेरी, मुंबई

📅 दिनांक : २६-०६-२०२२
👥 मी आणि माझा नातेवाईक मित्र रोहन यांनी कोंडिवते लेणीला भेट दिली.
👉 माझी ही तिसरी भेट होती.

✨ कोंडिवते लेण्यांचे वैशिष्ट्य

येथे हीनयान (स्थविरवादी पंथ) चे स्तूप पाहायला मिळतात.
स्तूप म्हणजे काय❓
भगवान गौतम बुद्ध यांपूर्वीपासून एखाद्या व्यक्तीच्या अस्थींवर स्तूप बांधून त्याचे पूजन केले जाते.
महापरिनिब्बान सुत्ता मध्ये भगवान बुद्ध भिक्खूंना सांगतात –

"माझ्या मृत्यूनंतर माझ्या अस्थींवर स्तूप बांधा."

म्हणून अशा स्तूपाला शारीरिक स्तूप म्हणतात.

कोंडिवते लेण्यांमध्ये असलेल्या स्तूपांवर –

छत्र, यष्टी, हर्मिका, अंड, प्रदक्षिणा
हे सर्व घटक स्पष्ट दिसतात.

🏛️ लेण्यांचा समूह

साधारण १५ ते १९ लेण्यांचा समूह आहे.
यामध्ये हीनयान व महायान पंथाचा प्रभाव दिसतो.
प्रवेशद्वारावर पिंपळाकृती कमानी आहेत.

👉 बौद्ध धर्मात पिंपळ वृक्ष म्हणजेच बोधी वृक्ष.
तथागत गौतम बुद्धांना वैशाख पौर्णिमेला गया (बिहार) येथे याच वृक्षाखाली ज्ञान प्राप्त झाले.

🔎 तुलना आणि अभ्यास

लोणाड (भिवंडी), सांगली, कुकटोळी, कवठे महांकाळ येथील लेण्यांप्रमाणे येथेही पिंपळाकृती कमानी आहेत.
लोणाडमध्ये मात्र स्तूपाचे अवशेष नाहीत, अतिक्रमणामुळे नष्ट झाले असावेत.
लोणाडच्या प्रवेशद्वारावर राजा वेसांतर जातक कथा कोरलेल्या आहेत.
या लेण्या भगवान बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर साधारण ३०० वर्षांनी कोरलेल्या असाव्यात.

🌸 सप्तबुद्ध

मोठ्या स्तूपाजवळ कमळावर पद्मासनस्थ बुद्ध आहेत.
मला येथे एकूण सात बुद्ध (सप्तबुद्ध) पाहायला मिळाले –

१) विप्पशी
२) शिखी
३) क्रकूच्छंद
४) कनकमुनि
५) कश्यप
६) विश्वभू
७) गौतम बुद्ध

👉 दिघ निकाय, महापदान सुत्ता मध्ये यांचा उल्लेख आहे.
तथापि, मानवी इतिहासावर प्रभाव टाकणारे एकमेव होते – तथागत गौतम बुद्ध.

🗿 शिल्पसाम्य

लेण्यांच्या उजव्या बाजूस चौरंगावर बसलेले बुद्धाचे शिल्प आहे.
हे शिल्प अगदी कान्हेरी (बोरीवली, मुंबई) येथील शिल्पासारखेच दिसते.
म्हणजे हे शिल्प त्याच कलाकारांनी कोरलेले असावे.

📜 थेरवाद आणि महायान परंपरा

येथे थेरवादि स्तूप, महायानी बुद्धशिल्प, अभयमुद्रेतील बुद्धमूर्ती दिसतात.
काही भग्न स्तूपांचे अवशेष मला छतावर दिसले.
त्या विटा साधारण १५०० वर्षे जुन्या वाटतात.
हा स्तूप अरिहंत भिक्खूंच्या अस्थींवर बांधलेला शारीरिक स्तूप असावा.

⚠️ आजची परिस्थिती

दुर्दैवाने…

आज या पवित्र स्थळी अतिक्रमण झालेले आहे.
लव्हर्स पॉइंट, कचरा, घाणेरडे प्रकार सुरू आहेत.
आर्किओलॉजी विभाग नावापुरता आहे, फक्त पैसे उकळण्यासाठी.

👉 कधी एकेकाळी येथे अरिहंत भिक्खूंचा निवास होता, आज तीच जागा अपवित्र झाली आहे.

🙏 तथागत, ह्या अज्ञान लोकांना माफ कर.

🔔 निष्कर्ष

कोंडिवते लेणी म्हणजे –

थेरवाद व महायान पंथाचा संगम
स्तूप, सप्तबुद्ध, शिल्पकला आणि इतिहास यांचा अनमोल ठेवा

ही पवित्र जागा पुन्हा जागृत व्हावी, संवर्धन व्हावे, हीच खरी अपेक्षा.

✍️ सत्यशोधक महेश शिंदे
📞 7057801271

Comments